خانه / نجوم / رصدی / ۱۵ گام آسمان بهاری – قسمت اول

۱۵ گام آسمان بهاری – قسمت اول

بهار زمان مستیِ طبیعت است. زمان رفتن به دشت و کوه و فرصتی برای تماشای آسمان پُر ستاره در دل طبیعت سبز. در شامگاه‌های بهاری خبری از نوار زیبای راه شیری نیست، ستاره‌های پُر نور زمستانی رَخت بسته‌اند. اما بالای سر جایگاه برخی از صورت‌های فلکی بزرگ آسمان و دریچه‌ای رو به بیرون کهکشان است با انبوه کهکشان‌های دُب اکبر، گیسو، تازی‌ها، سنبله و اسد که با تلسکوپی کوچک می‌توان آنها را جستجو کرد. از سوی دیگر آسمان شب‌های بهار صاحب زیباترین افق‌های غربی شامگاهی است؛ صفی از ستاره‌های پُرنور زمستانی که به نوبت یکی پس از دیگری در پسِ افق غرب پنهان می‌شوند؛ از پروین و ثور تا جبار (شکارچی) و ستاره تابناک شباهنگ.

خرس بزرگ (دُب اکبر)

از سمت غرب ۹۰ درجه به سمت راست خود بچرخید تا افق شمال آسمان و راهنمای صورت‌های فلکی شب‌های بهار دب اکبر با هفت ستاره درخشان و زیبای خود مقابل چشمان شما ظاهر شود. راهنمایی بی نظیر برای یافتن صورت‌های فلکی بهاری دیگر. این صورت فلکی، آسمان بیگانه را برای رصدگران تازه کار خیلی زود به آسمانی آشنا تبدیل می‌کند کافی است که ستاره‌های آن را در جهت‌های مختلف ادامه دهید و دیگر صورت‌های بارز آسمان بهاری را بیابید.

این صورت فلکی به اسامی مختلفی در کُتب مختلف به نام دب اکبر، هفت برادران، هفت خواهران، هفت اُورنگ مَهین، گاو آهن یا گاری (ارابه) نامیده می‌شود. خرس بزرگ سومین صورت فلکی بزرگ آسمان است که مطابق نقشه آسمان بهار ستاره‌های بیشتری تا مرز صور فلکی سیاهگوش و نزدیک اسد دارد. اما بارزترین بخش آن هفت ستاره درخشان و زیبایی است که تشکیل دهنده ملاقه یا آبگردان دب اکبر است. خرس بزرگ در شب‌های بهار به بیشترین ارتفاع و تقریباً بالای سر می‌رسد گویی که ملاقه سروتَه شده است. پس از نیمه شب بر فراز افق شمال غرب عمودی قرار می‌گیرد و نزدیک سپیده دم مایل به افق و در حال پنهان شدن پشت موانع افق است. در یک شبانه روز دوباره به جای اول باز می‌گردد.

خرس بزرگ (دُب اکبر)

همه ستاره‌های ملاقه دب اکبر ستاره‌های سفید – آبی رنگ رشتهٔ اصلی‌اند بجز آلفا – دب اکبر یا دُبه در سر ملاقه که غولی نارنجی است. فاصله زاویه‌ای بین ستاره‌های آن معیار خوبی برای شناخت فواصل و اندازه‌های آسمانی است. مثلاً فاصله دو ستاره دُبه و مِراق (بتا) در سر ملاقه حدود ۵ درجه است یعنی بین آن دو، ده قرص ماه می‌توان کنار هم چید.
به ستاره میانی دسته ملاقه نگاه کنید. اگر این ستاره را به صورت دو ستاره جدا از هم ببینید چشمان تیزبینی دارید. آن دو ستاره با نام‌های عِناق و سُها به زیبایی در کنار هم یک ستاره دوتایی غیرواقعی را در آسمان ساخته‌اند.

عِناق مشهورترین ستاره خرس بزرگ در انحنای دسته آبگردان و دومین ستاره از انتهای آن است، ستاره عِناق یا زِتای خرس بزرگ از قدر ۲:۲ است. در نزدیکی آن ستارهٔ قدر ۴ سُها حضور دارد. به این دو اسب و سوار نیز گفته می‌شود. هر دو ستاره حدود ۸۰ سال نوری از ما فاصله دارند و حدود ۱۲ دقیقه قوسی جدایی دارند، حد کافی برای تفکیک آسان با چشم غیر مسلح. عناق خود دو تایی واقعی با جدایی ۱۴ ثانیه قوسی است.

در قلمرو دب اکبر یکی از نزدیکترین همسایگان ستارهای خورشید، ستاره لالاند ۲۱۱۸۵ نزدیک جفت ستاره نو و زتا دب اکبر در مرز صورت فلکی شیر کوچک (اسد اصغر) از قدر ۷٫۵ در فاصله ۸ سال نوری به عنوان پر نورترین کوتوله سرخ آسمان شمالی است.

در قلمرو دب اکبر می‌توان به جای ستاره‌های نزدیک برخی از زیباترین کهکشان‌های ژرفای آسمان را نیز یافت. جفت کهکشان M۸۱,M۸۲ بارزترین آنهاست. M۸۱ کهکشان مارپیچی با قدر ۷ به رنگ شیری – سفید، که گستردگی‌اش نصف قطر ماه کامل است، در حدود نیم درجه‌ای شمال M۸۲, M۸۱ قرار گرفته که کهکشانی سیگاری شکل است. کوچک‌تر و با درخشندگی حدود یک چهارم M۸۱.

در دو درجه‌ای مِراق (بتا دب اکبر) در امتداد گاما به جفت m۹۷(سحابی سیاره نمای جغد) و m۱۰۸ (کهکشان) می‌رسیم که بسیار کم نورترند.
در نزدیکی اِتا دب اکبر در دسته ملاقه، مرز دُب و تازی نیز کهکشان مارپیچی m۵۱ یا گرداب (ویرپُول) با قدر ۸ وجود دارد، که در فاصله ۲۵ میلیون سال نوری از ما قرار گرفته است. در نزدیکی همان اِتا کهکشان مارپیچی m۱۰۱ با قدر ۸ می‌باشد.

پیمایش آسمان به کمک دُب اکبر

پیدا کردن صورت فلکی اسد

دو ستاره جلودار کاسه ملاقه، مِراق و دُبه، را به سوی خلاف جهت ستاره قطبی، یعنی به سمت جنوب آسمان امتداد دهید تا به قلب تپنده اسد، قلب الاسد، ستاره‌ای درخشان و سپید از قدر یک برسید. بدون شک اسد حکمران مقتدر آسمان بهار است که هر شامگاه درست بالای سر شما جلوه نمایی می‌کند. کافی است ابتدا سر اسد را، که به صورت یک داس یا علامت سؤال بزرگی در ذهن تداعی کنید. سپس کمی به سمت شرق حرکت کنید تا انتهای بدن شیر آسمانی به صورت مثلثی با سه ستاره کاملاً بارز جلو چشمان شما نقش بندد.

پیدا کردن صورت فلکی اسد

 

پیدا کردن عوا (گاوران)

از سمت غرب ۹۰ درجه به سمت راست خود بچرخید تا افق شمال آسمان و راهنمای صورت‌های فلکی شب‌های بهار دب اکبر با هفت ستاره درخشان و زیبای خود مقابل چشمان شما ظاهر شود. در همان حالت ایستاده، کمان ملاقه آسمان را امتداد دهید، نخستین ستاره پُرنوری که پس از طی ۳۰ درجه سرِ راه شما سبز می‌شود سماک رامح، درخشان‌ترین ستاره صورت فلکی عوا (گاوچران) است. این ستاره از قدر حدود صفر پرنورترین ستاره نیمکره شمالی آسمان است؛ به رنگ زرد مایل به سرخ.

پیدا کردن عوا (گاوران)

 

چگونه ستاره قطبی را پیدا کنیم؟ (پیدا کردن ستاره قطبی)

اگر از ستاره مِراق به سمت شمال آسمان حرکت کنید (تقریباً ۳۰ درجه) به ستاره‌ای می‌رسید که در اطرافش ستاره پر نوری قرار ندارد این همان ستاره قطبی در صورت فلکی دب اصغر است. مرکز دایره گردش دب اکبر و همه ستاره‌های نیمکره شمالی آسمان نقطه‌ای نزدیک ستاره آلفا – دب اصغر است که امتداد شمالی محور چرخش زمین در فضا یا به اصطلاح قطب شمال را نشان می‌دهد. به همین علت آلفا – دب اصغر را ستاره قطبی می دانیم. با ادامه خط واصل دو ستاره سر ملاقه به اندازه حدود ۵ برابر فاصله بین آن دو به ستاره قطبی می‌رسیم. ۴۹ اُمین ستاره پر نور آسمان، ستارهٔ پر نوری نیست. ارتفاع این ستاره از افق یا دقیق‌تر بگوییم ارتفاع قطب شمال آسمان همان عرض جغرافیایی محل است. زاویه ارتفاع ستاره قطبی برابر شعاع دایره‌ای است که هر ستاره‌ای درون آن ستاره دور قطبی به حساب می‌آید. یعنی ستاره‌ای که آن قدر به قطب نزدیک است که طلوع و غروب نمی‌کند و حتی در پایین‌ترین ارتفاع هم اگر مانعی در افق نباشد کما کان بالای افق است.

چگونه ستاره قطبی را پیدا کنیم؟ (پیدا کردن ستاره قطبی)

 

پیدا کردن اَرابه ران

حال اگر به سمت شمال غربی حرکت کنید بی شک ستاره درخشان این قسمت از آسمان عیوق است، نگین صورت فلکی ارابه ران. دوتایی زیبایی است که با قدری نزدیک به صفر، ششمین ستاره آسمان و یکی از رأس‌های شش ضلعی زمستانی است.

پیدا کردن اَرابه ران

پیدا کردن دجاجه

پرنده مهاجر آسمان (قو، دجاجه) جزء صورت‌های فلکی تابستانه است. اما اگر کمی حوصله به خرج دهید با طی شدن پاسی از شب ستاره قدر اول دجاجه به نام رِدف از افق شمال شرقی سر بر می‌آورد.
اگر از ستاره دلتا دب اکبر به سمت شمال شرق آسمان حرکت کنیم بی شک ستاره درخشان رِدِف را مشاهده می‌کنیم، با ارتفاع گرفتن این صورت فلکی در آسمان چهار ستاره اصلی آن را می‌توانید به نشان صلیب بشناسید.

پیدا کردن دجاجه

 

فیلم ۱۵ گام آسمان بهاری:

 

درباره حسن قضاوی

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *